معمولاً تا وقتی زمین نخوریم یا دچار شکستگی نشویم، چندان به استخوانهایمان فکر نمیکنیم. اما کاهش استحکام استخوان اغلب بیسروصدا پیش میرود و ممکن است اولین نشانه آن، شکستگی پس از یک ضربه خفیف باشد.
مراقبت از استخوان از عادتهای روزمره شروع میشود: غذای متنوع، کلسیم و ویتامین D کافی، فعالیت بدنی و پیشگیری از زمینخوردن. این مراقبت در هر سنی اهمیت دارد؛ در سالهای رشد به ساخت استخوان کمک میکند و در بزرگسالی برای حفظ استحکام آن ضروری است.

1- کلسیم را از غذاهای روزمره تأمین کنید
کلسیم از مواد اصلی سازنده استخوان است. نیاز روزانه آن برای بیشتر بزرگسالان ۱۹ تا ۵۰ سال و مردان ۵۱ تا ۷۰ سال، ۱۰۰۰ میلیگرم است. زنان از ۵۱ سالگی و همه افراد از ۷۱ سالگی به ۱۲۰۰ میلیگرم نیاز دارند. این مقدار، مجموع کلسیم غذا و مکمل است؛ نه مقدار قرصی که همه باید مصرف کنند. برای اینکه این اعداد ملموستر شوند، چند نمونه را ببینید:
| ماده غذایی | مقدار مصرف | کلسیم تقریبی |
| شیر | یک لیوان، حدود 2۴۰ میلیلیتر | 280 تا 300 میلیگرم |
| ماست ساده کمچرب | حدود 225 گرم | 415 میلیگرم |
| نوشیدنی سویای غنیشده با کلسیم | یک لیوان، حدود 2۴۰ میلیلیتر | ۳۰۰ میلیگرم |
| ساردین کنسروی همراه استخوان خوراکی | حدود 8۵ گرم | 325 میلیگرم |
این اعداد نمونهاند؛ مقدار کلسیم با نوع محصول و اندازه سهم تغییر میکند. برچسب تغذیهای محصولی که میخرید، راهنمای دقیقتری است. برای مثال، یک لیوان شیر و یک سهم ماست از جدول بالا، حدود ۷۰۰ میلیگرم کلسیم فراهم میکنند. باقی نیاز باید از سایر خوراکیهای روز تأمین شود.
اگر لبنیات نمیخورید، میتوانید بخشی از کلسیم موردنیازتان را از نوشیدنیهای گیاهی دارای کلسیم افزوده، مانند بعضی نوشیدنیهای سویا، یا ساردین کنسروی با استخوانهای نرم و قابلخوردن تأمین کنید. هنگام خرید نوشیدنی گیاهی، مقدار کلسیم را روی بستهبندی بررسی کنید. همه نوشیدنیهای گیاهی کلسیم کافی ندارند؛ هنگام خرید، وجود کلسیم افزوده را بررسی کنید. در صورت عدم تحمل لاکتوز، لبنیات بدون لاکتوز هم میتواند انتخاب مناسبی باشد.
۲. ویتامین D و مکملها را بر اساس نیاز مصرف کنید
ویتامین D به جذب کلسیم کمک میکند. ماهیهای چرب و مواد غذایی غنیشده از منابع آن هستند، اما هر شیر یا ماستی لزوماً ویتامین D قابلتوجهی ندارد.
بر اساس مقادیر مرجع تغذیهای آمریکا، نیاز روزانه بیشتر بزرگسالان تا 70سالگی ۶۰۰ واحد و از ۷۱ سالگی ۸۰۰ واحد است. این اعداد نیاز تغذیهای روزانهاند و با دوز درمان کمبود تفاوت دارند؛ توصیههای مکمل نیز ممکن است بر اساس کشور و شرایط فرد متفاوت باشند.
اگر درباره دریافت کافی یا احتمال کمبود تردید دارید، از پزشک درباره نیاز به مکمل یا آزمایش بپرسید. مصرف دوزهای بالای ویتامین D بدون تجویز، راه مناسبی برای تقویت استخوان نیست.
مکمل کلسیم هم زمانی مطرح میشود که غذا نیاز شما را تأمین نکند یا پزشک دلیل مشخصی برای تجویز آن داشته باشد. این مکمل ممکن است نفخ یا یبوست ایجاد کند و با داروهایی مانند لووتیروکسین تداخل داشته باشد؛ مقدار و فاصله مصرف آن با داروها را از پزشک یا داروساز بپرسید.
۳. پروتئین و غذای کافی را فراموش نکنید
سلامت استخوان فقط به کلسیم وابسته نیست. دریافت ناکافی پروتئین و رژیمهای بسیار محدود نیز میتوانند به سلامت استخوان آسیب بزنند. در وعدههای اصلی، منبعی از پروتئین مانند تخممرغ، حبوبات، ماهی، گوشت یا لبنیات داشته باشید و میوه، سبزی و سایر گروههای غذایی را از برنامه حذف نکنید.
برای شروع، لازم نیست خوراکی خاص یا گرانی تهیه کنید. مثلاً میتوانید برای صبحانه تخممرغ یا پنیر، برای ناهار غذایی حاوی حبوبات، مرغ یا ماهی و برای میانوعده ماست انتخاب کنید. مقدار و ترکیب غذاها باید با نیاز شما هماهنگ باشد.
اگر کموزن هستید یا قصد کاهش وزن دارید، به حفظ عضلات و دریافت کافی مواد مغذی توجه کنید. حذف وعدهها و رژیمهای سخت، مراقبت از استخوان را دشوارتر میکنند.
۴. پیادهروی را با تمرین قدرتی و تعادلی همراه کنید
برای مراقبت از استخوان، سه نوع فعالیت در کنار هم مفیدند:
- فعالیتهای تحمل وزن: مانند پیادهروی و بالا رفتن از پله؛ در این فعالیتها پاها وزن بدن را تحمل میکنند.
- تمرین قدرتی: مانند تمرین با کش ورزشی، وزنه یا وزن بدن؛ این تمرینها عضلات را تقویت میکنند و به استخوان فشار سازنده وارد میکنند.
- تمرین تعادل: به حفظ پایداری بدن و کاهش احتمال افتادن کمک میکند، بهویژه در سنین بالاتر.
هدف عمومی برای بزرگسالان، دستکم 150 دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته و تمرین تقویت عضلات در حداقل دو روز هفته است.
گاهی درد زانو، پیادهروی و ورزش منظم را دشوار میکند. اگر این درد ناشی از آرتروز پیشرفته باشد و درمانهای غیرجراحی بهاندازه کافی کمک نکرده باشند، ممکن است پزشک گزینههایی مانند عمل تعویض مفصل زانو را بررسی کند.

اگر تازه میخواهید شروع کنید
برای فردی که محدودیت پزشکی ندارد، روزی ۱۰ دقیقه پیادهروی میتواند نقطه شروع سادهای باشد. با بهترشدن توان بدنی، زمان فعالیت را بهتدریج افزایش دهید و برای دو روز هفته نیز زمان مشخصی به تمرین قدرتی اختصاص دهید. لازم نیست از هفته اول به هدف کامل برسید؛ فعالیتهای کوتاه هم ارزش دارند.
در فاصله کارهای نشسته نیز چند دقیقه بلند شوید و راه بروید. این وقفهها به کمترشدن بیتحرکی کمک میکنند، اما جای تمرین منظم را نمیگیرند.
اگر پوکی استخوان، سابقه شکستگی یا مشکل تعادل دارید، برنامه ورزشی را با پزشک یا فیزیوتراپیست تنظیم کنید. بهویژه پس از شکستگی مهره، بعضی خمشدنها و چرخشهای شدید ستون فقرات یا فعالیتهای پُرضربه نیاز به اصلاح دارند.
۵. احتمال زمینخوردن را در خانه کمتر کنید
پیشگیری از شکستگی فقط به استحکام استخوان مربوط نیست؛ ایمنبودن محیط هم اهمیت دارد. این تغییرها بهخصوص برای سالمندان و افراد مبتلا به پوکی استخوان مفیدند:
- سیمها و وسایل اضافی را از مسیر رفتوآمد بردارید.
- فرشهای لغزنده را ثابت کنید.
- مسیر اتاق تا سرویس بهداشتی را در شب روشن نگه دارید.
- کفشی بپوشید که اندازه پا باشد و کفی غیرلغزنده داشته باشد.
- در صورت نیاز، برای حمام دستگیره و برای پلهها نرده نصب کنید.
اگر سرگیجه دارید، خوب نمیبینید یا پس از مصرف دارو احساس خوابآلودگی و عدم تعادل میکنید، این موضوع را پیگیری کنید. داروها باید با نظر پزشک بررسی شوند، نه با قطع خودسرانه.
۶. سیگار را ترک کنید و درمان تجویزشده را ادامه دهید
سیگار و مصرف زیاد الکل از عوامل خطر پوکی استخوان و شکستگی هستند. اگر ترک سیگار دشوار است، از پزشک برای انتخاب روش مناسب کمک بگیرید.
اگر پوکی استخوان برایتان تشخیص داده شده، تغذیه و ورزش را در کنار درمان دنبال کنید. احساس بهتر یا نداشتن درد، دلیل کافی برای کنارگذاشتن داروی پوکی استخوان نیست.
چه کسانی باید زودتر سلامت استخوان خود را بررسی کنند؟
اگر یکی از موارد زیر درباره شما صدق میکند، موضوع را با پزشک ارتوپد مطرح کنید:
- سابقه شکستگی پس از ضربهای خفیف، مانند افتادن از حالت ایستاده
- کاهش قد یا ایجاد قوز جدید
- سابقه پوکی استخوان یا شکستگی لگن در پدر یا مادر
- کموزنی قابلتوجه یا یائسگی زودرس
- مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی، بهویژه قرصهایی مانند پردنیزولون
این موارد بهتنهایی به معنی ابتلا به پوکی استخوان نیستند، اما نیاز به بررسی را بیشتر میکنند. پزشک بر اساس سن، سابقه بیماری و داروهای مصرفی درباره سنجش تراکم استخوان تصمیم میگیرد. برای این گفتوگو منتظر درد نمانید و هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.

از امروز چه کاری انجام دهیم؟
برای شروع، سه قدم مشخص بردارید: منابع کلسیم غذای روزانهتان را بررسی کنید، زمانی کوتاه و ثابت برای پیادهروی بگذارید و مسیرهای لغزنده یا کمنور خانه را اصلاح کنید. اگر سابقه شکستگی با ضربه خفیف یا عوامل خطر دیگری دارید، بررسی پزشکی را هم به این برنامه اضافه کنید.
پرسشهای رایج درباره مراقبت از استخوان
آیا نداشتن درد یعنی استخوانها سالماند؟
خیر. پوکی استخوان معمولاً تا پیش از شکستگی علامت مشخصی ندارد. نیاز به بررسی بر اساس سن و عوامل خطر تعیین میشود، نه فقط وجود درد.
آیا شنا و دوچرخهسواری هم استخوان را تقویت میکنند؟
این فعالیتها برای آمادگی جسمانی مفیدند، اما فعالیت تحمل وزن محسوب نمیشوند. برای سلامت استخوان بهتر است، متناسب با توان و شرایط پزشکی، در کنار آنها فعالیت تحمل وزن و تمرین قدرتی هم داشته باشید.
آیا با مصرف کلسیم بیشتر، استخوانها محکمتر میشوند؟
بیشتر از نیاز مصرفکردن، لزوماً فایده بیشتری ندارد و میتواند عارضه ایجاد کند. قبل از افزودن مکمل، مقدار دریافت کلسیم از غذا و مکملهای فعلی را در نظر بگیرید.
منابع:
- https://www.niams.nih.gov/health-topics/osteoporosis
- https://www.niams.nih.gov/health-topics/osteoporosis/diagnosis-treatment-and-steps-to-take
- https://www.niams.nih.gov/health-topics/exercise-your-bone-health
- https://ods.od.nih.gov/factsheets/Calcium-Consumer/
- https://ods.od.nih.gov/factsheets/Calcium-HealthProfessional/
- https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-Consumer/























