آرتروز زانو یک بیماری مفصلی است که در آن غضروف و بافتهای مفصل زانو بهتدریج دچار تغییر و فرسایش میشوند و در نتیجه ممکن است درد، خشکی و کاهش حرکت زانو ایجاد شود. آرتروز زانو انجام بسیاری از فعالیتهای روزانه مانند راه رفتن و بالا رفتن از پله را دشوار میکند. استئوآرتریت و روماتیسم دو نوع آرتروزی هستند که باعث ایجاد آرتروز زانو میشوند.
درمانهای مختلفی برای آرتروز زانو وجود دارد و گاهی باید برای کنترل درد ناشی از آرتروز زانو چندین روش درمانی را ترکیب کرد.
کارشناسان تشخیص دادهاند که برخی عوامل میتواند احتمال بروز آرتروز زانو را افزایش دهد. برخی از این عوامل مانند استفاده بیش از حد از مفصل، چاقی و وضعیتهای بدنی، قابل کنترل هستند.
در ویدئو زیر توصیه های دکتر طاهری اعظم در خصوص آرتروز زانو را مراجعه میکنید:
آرتروز زانو چیست؟
آرتروز زانو (به انگلیسی: Knee Osteoarthritis) از عوامل شایع ایجاد درد در افراد بالاتر از چهل سال است. آرتروز مفصل زانو، شایعترین بیماری تخریبی ازمیان مفاصل بدن میباشد. میزان ابتلا در زنان نسبت به مردان بیشتر است. آرتروز یک بیماری تخریبی در مفصل است که ازآن به بیماری مفصلی پیشرونده یاد میشود. از این بیماری به نامهای استئوآرتریت و استئوآرتروز نیز یاد میکنند.
بدیهی است که یکی از اصلیترین بخشهای بدن برای حرکت، زانوها هستند. این عضو به دلیل تحمل فشار بالا و در برخی موارد، اشکالات ژنتیکی و مادرزادی، حتی در سنین جوانی، ممکن است آسیب دیده و در عملکرد صحیح خود دچار مشکل شود. یکی از رایجترین مشکلات در این ناحیه، آرتروز زانو یا ساییدگی مفصل است. این بیماری که یک نوع تخریب در مفصل زانو محسوب میشود، در افراد بالای چهل سال و مخصوصا در خانمها بیشتر از آقایان دیده میشود. در این مطلب با علائم و دلایل این بیماری، راهکارهای پیشگیری و درمان آن (با جراحی یا بدون جراحی) آشنا خواهید شد.
انواع بیماریهای مفصلی که میتوانند زانو را درگیر کنند
درد و التهاب زانو همیشه به معنی آرتروز نیست. چند بیماری مختلف میتوانند مفصل زانو را درگیر کنند که علت و روش درمان آنها با یکدیگر متفاوت است.
استئوآرتریت یا آرتروز زانو: شایعترین نوع بیماری فرسایشی مفصل زانو است که در آن غضروف و سایر ساختارهای مفصل بهتدریج دچار تغییر میشوند. این بیماری بیشتر با افزایش سن، اضافهوزن، فشار مکرر بر مفصل یا سابقه آسیب زانو ارتباط دارد.
آرتریت روماتوئید: یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به بافتهای مفصل حمله میکند. این بیماری با آرتروز زانو متفاوت است و ممکن است همزمان چند مفصل بدن را درگیر کند.
آرتریت پس از آسیب: گاهی پس از شکستگی، آسیب رباطها یا صدمات شدید زانو، تغییرات مفصلی بهمرور ایجاد میشوند و فرد سالها بعد دچار درد، خشکی و علائمی شبیه آرتروز شود.
بنابراین، هر درد یا التهاب زانو را نمیتوان آرتروز دانست و برای تشخیص دقیق علت علائم، معاینه پزشک اهمیت دارد.
علائم آرتروز زانو چیست؟
علائم آرتروز زانو معمولاً بهتدریج ظاهر میشوند و ممکن است با گذشت زمان شدت بیشتری پیدا کنند. شدت علائم در همه افراد یکسان نیست و بعضی بیماران فقط هنگام فعالیت درد دارند، در حالی که در موارد پیشرفتهتر ممکن است درد در زمان استراحت نیز احساس شود.
با پیشرفت بیماری، مفصل نیز دچار فرسایش و تخریب شده و حرکت استخوانها نیز مشکل خواهد شد. از دیگر علائم این بیماری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دردی که معمولاً با استراحت بهتر میشود،
- سفتی عضلات مخصوصاً بعد از استراحت،
- زوائد استخوانی در اثر استئوفیت یا خار استخوانی،
- تورم نرم که در اثر تجمع مایعات در مفصل ایجاد میشود،
- درد و تورم که ممکن است در صبح و بعد از نشستن یا استراحت کردن تشدید شود،
- درد در هنگام فعالیتهای سنگین ورزشی،
- قفل شدن زانو یا صدا دادن، ترق تروق یا احساس خرد شدن در مفصل،
- احساس ضعف یا گرفتگی در زانو،
- خالی کردن زانو در اثر ضعف عضلات یا بیثباتی ساختار مفصل،
- خارج شدن حرکت زانو از حالت آزادانه و طبیعی،
- خمیدگی زانو،
- باریک شدن و از بین رفتن ماهیچههای اطراف مفصل زانو،
همچنین بسیاری از افرادی که دچار آرتروز مفصل زانو هستند، به این نکته اشاره کردهاند که در هوای بارانی درد بیشتری احساس میکنند.
آرتروز زانو چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص آرتروز زانو معمولاً با بررسی علائم بیمار و معاینه زانو توسط پزشک شروع میشود. پزشک درباره زمان شروع درد، شدت آن، خشکی زانو، محدودیت حرکت و فعالیتهایی که باعث بیشتر شدن درد میشوند سؤال میکند و سپس دامنه حرکتی، تورم، حساسیت و وضعیت مفصل را بررسی میکند.
در بسیاری از موارد، همین بررسیها میتوانند اطلاعات کافی برای تشخیص آرتروز در اختیار پزشک قرار دهند. با این حال، در صورت نیاز ممکن است عکس ساده با اشعه ایکس برای بررسی فاصله مفصلی، تغییرات استخوان و شدت آسیب مفصل درخواست شود. MRI معمولاً برای همه بیماران مبتلا به آرتروز ضروری نیست و بیشتر زمانی استفاده میشود که پزشک به مشکلات دیگری مانند آسیب رباطها، مینیسک یا سایر بافتهای زانو مشکوک باشد.
همچنین گاهی آزمایش خون یا سایر بررسیها برای رد بیماریهایی مانند آرتریت روماتوئید، نقرس یا برخی بیماریهای التهابی انجام میشود. بنابراین نوع بررسی مورد نیاز برای هر فرد به علائم، سن و شرایط زانوی او بستگی دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد زانو خفیف باشد و با استراحت و مراقبتهای ساده بهتر شود، معمولاً جای نگرانی فوری نیست. اما اگر درد شدید یا مداوم باشد، زانو بهطور ناگهانی متورم شود، مفصل قرمز و داغ شود، همراه با تب باشد، بعد از ضربه نتوانید وزن خود را روی پا بیندازید یا احساس کنید زانو قفل میشود و حرکت نمیکند، بهتر است در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید. همچنین اگر درد و خشکی زانو بهتدریج بیشتر شود و روی راه رفتن، خواب یا فعالیتهای روزمره تأثیر بگذارد، بررسی توسط متخصص ارتوپدی میتواند به تشخیص علت و انتخاب درمان مناسب کمک کند.
دلایل ایجاد آرتروز زانو
آرتروز زانو یک بیماری پیشرونده است که تخریب و فرسایش غضروفهای مفصلی دلیل اصلی بروز این بیماری است. غضروف یک بافت لغزنده در مفاصل است که انتهای استخوانها را در یک مفصل میپوشاند و به دلیل ماهیت لغزندگی خود، موجب میشود تا استخوانها برروی هم حرکت آسانی داشته باشند.
با گذشت زمان، در اثر تحلیل غضروف مفصلی، مفصل و استخوانهای مربوطه نیز درگیر میشوند و باعث التهاب بافتهای اطراف میشوند. غضروف بافتی است که در آن عروق خونی و عصب وجود ندارد. به دلیل عدم خونرسانی، ترمیم خودبهخودی غضروف امکان پذیر نیست و به دلیل نبود عصب، در صورت آسیب دردی احساس نخواهد شد؛ به همین دلایل، روند تخریب غضروف سریع و بیعلامت خواهد بود.این بیماری بسیار شایع است و در اغلب افراد بالای ۶۵ سال دیده میشود (همه افراد مبتلا به آرتروز، علائم را ندارند).
سن
آرتروز زانو معمولا در افراد بالای ۴۰ سال دیده میشود. این امر میتواند در اثر تغییراتی مثل ضعف ماهیچهای، افزایش وزن و کاهش توانایی بدن در ترمیم موثر آسیبها که با افزایش سن ایجاد میشوند رخ دهد.
جنسیت
کارشناسان تخمین زدهاند که زنان تقریبا ۴۰٪ بیش از مردان در معرض ابتلا به آرتروز زانو قرار دارند.
چاقی
اضافه وزن یکی از عوامل مهم در ایجاد آرتروز است. به خصوص در مفصلهایی مانند زانو و ران که وزن بدن را حمل میکنند.
آسیب به مفصل زانو
شکستگی استخوان، ضربه محکم یا جراحی میتواند باعث آسیب مفصل زانو شود. این آسیب به مرور منجر به آرتروز زانو میشود. علائم آرتروز تا سالها پس از این آسیب ظاهر نمیشوند. این نوع از آرتروز که در اثر آسیبی در گذشته ایجاد میشود، آرتروز پس از تروما نام دارد.
بیحرکتی و کمبود فعالیت
فعالیت پایین و باقی ماندن در وضعیتهای ثابت بدنی میتواند باعث سفتی مفصل به خصوص در افرادی که دچار آرتروز هستند شود. به این ترتیب حرکت کردن نیز با درد و ناراحتی همراه میشود. در افراد مبتلا به آرتروز زانو، خشکی و درد مفصل ممکن است پس از مدتی بیحرکتی یا استراحت، مانند هنگام بیدار شدن از خواب یا بلند شدن بعد از نشستن طولانی، بیشتر احساس شود. این خشکی معمولاً با شروع حرکت و فعالیت آرام بهتدریج کاهش پیدا میکند.
بیماری یا نقص مادرزادی
نقرس، آرتروز عفونی، اختلالات متابولیک و بیماریهای مادرزادی میتواند خطر بروز آرتروز زانو را افزایش دهد.
اضطراب و استرس
تحقیقات نشان دادهاند که استرس با تشدید درد در ارتباط است.
از دیگر دلایل ایجاد آرتروز زانو می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- عادات اشتباه مانند دوزانو و چهارزانو نشستن، استفاده از توالت ایرانی و بالا و پایین رفتن مکرر از پلکان (مخصوصا پله هایی که شیب تندی دارند)
- شرایط شغلی نامناسب که فشار بسیاری در طی زمان به زانو وارد میکند. مانند: ایستادن بیش از حد معلمان هنگام تدریس
- ابتلا به بیماریهای مفصلی مانند آرتریت روماتوئید یا بیماریهای عفونی در مفاصل و…
- ضربه یا فشار ناگهانی به زانو مانند تصادف کردن یا پیچخوردگی شدید زانو
- دفورمیتیهای مفصل زانو (پای پرانتزی یا ضربدری)
- بیماری نرمی غضروفی که زیر کشکک زانو قرار دارد (کندرومالاسی)
- پارگی رباط، مینیسک یا کپسول مفصلی زانو
- دررفتگی، پیچخوردگی یا شکستگیهای درون مفصلی
- دیسکی شکل بودن مینیسک یا وجود کیست در مینیسک
- حرکت مفصل زانو به عقب
- بیماری استئوکندریت
- اضافه وزن
- عوامل موروثی و ژنتیک
برخی فعالیتها و وضعیتهای بدنی میتوانند فشار بیشتری به مفصل زانو وارد کنند؛ بهویژه اگر بهصورت مکرر، طولانیمدت یا در فردی که زمینه مشکلات زانو دارد انجام شوند. برای مثال، نشستن طولانیمدت به حالت دوزانو یا چهارزانو، چمباتمه زدن مکرر، بالا و پایین رفتن زیاد از پلهها، بلند کردن اجسام سنگین و ایستادن طولانی میتوانند در بعضی افراد باعث تشدید درد و فشار روی زانو شوند.
البته انجام گاهبهگاه این فعالیتها به این معنا نیست که فرد حتماً دچار آرتروز میشود. عواملی مانند افزایش سن، اضافهوزن، آسیبهای قبلی زانو، وضعیت نامناسب محور پاها و فشارهای شغلی یا ورزشی طولانیمدت در ایجاد یا تشدید آرتروز اهمیت بیشتری دارند.
انواع روش های درمان آرتروز زانو
برای مرحله درمان آرتروز زانو روشهای بسیاری وجود دارد. خوب است بدانید که جراحی زانو از مراحل پایانی درمان آرتروز محسوب میشود و بهتر است که از ابتدای امر با فکر به جراحی به خود استرس وارد نکنید. در ادامه این مطلب مراحل اصلی درمان این بیماری را باهم بررسی میکنیم. از روش های درمان آرتروز زانو می توان به: ورزش، دارو، جراحی، تزریق اشاره کرد.
درمان آرتروز به کمک ورزش
با استفاده از فیزیوتراپی و ورزشهای مخصوص و همچنین درمان با میدان مغناطیسی (مگنت تراپی) میتوان اوضاع آرتروز زانو را آرام کرد.
تمرینات ورزشی خاصی برای حفظ عملکرد زانو و رفع درد وجود دارد. ایروبیک در آب، ورزشهای قدرتی و تایچی از این قبیل تمرینات هستند. اگر وزن بالایی دارید، با کاهش وزن میتوانید فشار روی زانو را کاهش داده و به رفع استئوآرتریت کمک کنید. برخی مطالعات نیز مکملهای زیر را برای کاهش درد و التهاب ناشی از آرتروز زانو پیشنهاد کردهاند:
- کپسایسین
- تورمریک
- سولفات کندرویتین
- مخلوط غیرصابونی آووکادو و سویا که از روغن ساخته میشود
درمان آرتروز با دارو
گلوکزامین و کندرویتین از مکملهایی هستند که بعضی افراد برای کاهش درد و علائم آرتروز زانو استفاده میکنند. با این حال، نتایج مطالعات درباره میزان تأثیر این مکملها یکسان نیست و شواهد علمی قوی برای اثربخشی آنها در همه بیماران وجود ندارد.
به همین دلیل، این مکملها نباید جایگزین درمانهای اصلی آرتروز زانو مانند ورزش مناسب، کنترل وزن و درمانهای تجویزشده توسط پزشک شوند. اگر قصد مصرف گلوکزامین یا کندرویتین را دارید، بهتر است ابتدا با پزشک خود مشورت کنید؛ بهخصوص اگر بیماری زمینهای دارید یا داروی دیگری مصرف میکنید.
. داروهای مسکن مانند استامینفون، دیکلوفناک، ایندومتاسین، سلکسیب، بهتر است تحت نظر پزشک مصرف شوند تا باعث پیشرفت آرتروز زانو نشوند.
تزریق اسید هیالورونیک که در اصطلاح عامیانه به آن تزریق ژل زانو گفته میشود، یکی از روشهایی است که گاهی برای کاهش درد آرتروز زانو مورد استفاده قرار میگیرد. هدف از این تزریق، بهبود موقت حرکت مفصل و کاهش علائم است.
با این حال، نتایج مطالعات درباره میزان اثربخشی این روش یکسان نیست و همه بیماران از آن نتیجه مشابهی نمیگیرند. به همین دلیل، تزریق ژل بهعنوان درمان روتین آرتروز زانو در برخی راهنماهای معتبر توصیه نمیشود.
در صورت در نظر گرفتن این روش، پزشک با توجه به شدت آرتروز، میزان درد، شرایط مفصل و درمانهایی که قبلاً انجام شدهاند، درباره مناسب بودن یا نبودن تزریق تصمیم میگیرد. تزریق ژل نیز درمان قطعی آرتروز محسوب نمیشود و نمیتواند غضروف آسیبدیده را به حالت اولیه بازگرداند.
تزریق کورتون داخل مفصل ممکن است در بعضی بیماران مبتلا به آرتروز زانو به کاهش موقت درد و التهاب کمک کند. اثر این تزریق معمولاً کوتاهمدت است و میزان پاسخ به درمان در افراد مختلف تفاوت دارد.
تعداد دفعات و فاصله بین تزریقها باید با توجه به شدت علائم، شرایط مفصل، بیماریهای زمینهای و نظر پزشک تعیین شود و نمیتوان یک تعداد مشخص را برای همه بیماران توصیه کرد. همچنین تزریق مکرر کورتون بدون نظر پزشک مناسب نیست.
این روش معمولاً برای کنترل موقت علائم استفاده میشود و درمان قطعی آرتروز زانو محسوب نمیشود.
داروهای تعدیلکننده بیماری (DMARDs) و برخی داروهای بیولوژیک معمولاً برای بیماریهای التهابی و خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید استفاده میشوند و جزو درمانهای معمول استئوآرتریت زانو نیستند. در آرتروز زانو، درمان دارویی بیشتر با هدف کاهش درد و کنترل علائم انجام میشود و نوع دارو باید با توجه به شرایط بیمار و نظر پزشک انتخاب شود.
درمان آرتروز با جراحی
ارجاع برای تعویض مفصل معمولاً زمانی مطرح میشود که درد، محدودیت عملکرد یا تغییر شکل مفصل تأثیر قابلتوجهی بر کیفیت زندگی داشته باشد و درمانهای غیرجراحی کافی نباشند یا مناسب نباشند. تا زمانی که جراحی بسته وجود نداشت، درصورت پارگی مینیسک، جراح میبایست زانورا با شکاف بزرگی باز میکرد و تمام مینیسک که بخشی از آن پاره شده بود را برمیداشت. همین امر بعلت نبودن بخش فنری وسط غضروف زانو برای انتقال فشار، باعث ایجاد آرتروز و منجر به شکستگی محور زانو میشد.
آرتروسکوپی زانو یک روش جراحی کمتهاجمی است که در آن جراح از طریق برشهای کوچک و با کمک دوربین داخل مفصل زانو را بررسی و در صورت نیاز برخی مشکلات را درمان میکند.
با این حال، آرتروسکوپی بهطور معمول برای درمان خود آرتروز زانو انجام نمیشود و شستوشو یا پاکسازی مفصل بهتنهایی درمان استاندارد آرتروز محسوب نمیشود.
در بعضی بیماران مبتلا به آرتروز، ممکن است مشکل دیگری مانند پارگی مشخص مینیسک، وجود جسم آزاد داخل مفصل یا علائم مکانیکی مانند قفل شدن واقعی زانو نیز وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، پزشک پس از معاینه و بررسی تصاویر میتواند درباره نیاز به آرتروسکوپی تصمیم بگیرد.
بنابراین انجام آرتروسکوپی برای همه بیماران مبتلا به آرتروز زانو ضروری یا مناسب نیست و انتخاب این روش به علت اصلی علائم و شرایط مفصل بستگی دارد.
سایر روشهای جراحی آرتروز زانو
نوع جراحی آرتروز زانو برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس شدت آسیب مفصل، سن بیمار، محل درگیری زانو و میزان درد و محدودیت حرکتی انتخاب میشود. بعضی از روشهای جراحی فقط در شرایط خاص کاربرد دارند.
استئوتومی زانو: در این روش، جراح زاویه استخوان ساق یا ران را اصلاح میکند تا فشار وزن بدن از قسمت آسیبدیده زانو به بخش سالمتر مفصل منتقل شود. این روش معمولاً برای برخی بیمارانی که آرتروز بیشتر یک قسمت از زانو را درگیر کرده است در نظر گرفته میشود.
روشهای ترمیم غضروف: برخی روشهای ترمیم یا پیوند غضروف بیشتر برای آسیبهای محدود و موضعی غضروف، بهخصوص در افراد جوانتر، کاربرد دارند و معمولاً درمان اصلی آرتروز گسترده و پیشرفته زانو محسوب نمیشوند.
سینووکتومی: در این جراحی بخشی از بافت ملتهب پوشاننده مفصل برداشته میشود. این روش بیشتر در بعضی بیماریهای التهابی مفصل کاربرد دارد و جزو درمانهای معمول آرتروز زانو نیست.
در آرتروز شدید و پیشرفته، بهخصوص زمانی که درد و محدودیت حرکتی بر فعالیتهای روزمره بیمار تأثیر زیادی گذاشته و درمانهای غیرجراحی کافی نبودهاند، ممکن است جراحی تعویض مفصل زانو مطرح شود. انتخاب روش مناسب پس از معاینه و بررسی وضعیت مفصل توسط متخصص ارتوپدی انجام میشود.
درمان آرتروز زانو با جراحی تعویض مفصل زانو
در برخی موارد خاص به علت انحراف زانو، عمل جراحی که به منظور اصلاح زانو صورت میگیرد مفید است، که برای پیشگیری این اعمال مفیدترند، و همچنین آخرین اقدام در موارد پیشرفت آرتروز زانو، عمل تعویض مفصل زانو است که جراح با استفاده از مفصل مصنوعی باعث بیدردی و رفع مشکلات در زانو میشود که به عنوان آخرین مرحله درمان، بسیار امیدبخش است.
توصیههای پزشکی مهم در رابطه با آرتروز زانو
آرتروز زانو همیشه قابل پیشگیری نیست، هرچند وزن مناسب، ورزش و جلوگیری از آسیب میتواند خطر یا شدت آن را کاهش دهد اما توجه به توصیههای زیر به شدت حائز اهمیت است:
- از انجام حرکات شدید و ناگهانی که موجب فشار یا چرخش غیرعادی در زانو میشود خودداری کنید،
- افراد مسن (به ویژه مبتلا به آرتروز) باید از نشستن در شرایط دوزانو یا چهارزانو خودداری کنند و از مبل یا صندلی راحتی برای نشستن استفاده کنند،
- افراد مبتلا به درد آرتروز زانو برای بلند شدن از صندلی، باید اول دستهای خودرا روی دستههای صندلی قرار دهند و سپس با جلو کشیدن خود و با فشار دستها از روی صندلی بلند شوند،
- داشتن فعالیت بدنی و ورزش (پیاده روی) متناسب با شرایط بیمار
- از سطوح شیبدار بجای پلکان استفاده کنید،
- از کفشهای خوب با اندازه مناسب و لژدار استفاده کنید،
سخن پایانی
بیماری آرتروز زانو همانطور که در این مطلب ذکر شد یک نوع بیماری مزمن و طولانی مدت است که در صورت مشاهده استعداد این بیماری در خود یا خانوادهتان بهتر است روشهای پیشگیری مانند حرکات اصلاحی و ورزش مناسب را مدنظر قرار دهید. همواره پیشگیری بهتر از درمان است و در صورت ابتلا، بهترین راهکار شما جلوگیری از پیشرفت بیماری و داشتن امید و خوشبینی نسبت به شرایط است.
این بیماری درد مزمن و شدیدی در بیمار ایجاد میکند که تحمل این درد مزمن، کاری طاقت فرسا است.
منابع:
- https://www.nice.org.uk/guidance/NG226/chapter/recommendations
- https://rheumatology.org/osteoarthritis-guideline
- https://www.nhs.uk/conditions/osteoarthritis/treatment/
- https://www.cdc.gov/arthritis/osteoarthritis/index.html
