آرتروز زانو در زنان بهخصوص بعد از میانسالی شایعتر میشود. زنان پس از حدود ۵۰ سالگی بیشتر از مردان با استئوآرتریت مواجه میشوند، اما این بیماری تنها مختص سالمندان نیست و در زنان جوان نیز ممکن است بهدنبال آسیب ورزشی، اضافه وزن، مشکلات ساختاری زانو یا سابقه جراحی ایجاد شود.
اگر هنگام بالا رفتن از پله، بلند شدن از صندلی، پیادهروی یا ایستادن طولانی دچار درد زانو میشوید و بعد از مدتی استراحت نیز زانویتان خشک و سفت میشود، یکی از علتهای احتمالی میتواند آرتروز زانو باشد. البته هر درد زانویی به معنای آرتروز نیست و مشکلاتی مانند آسیب مینیسک، درد کشکک یا التهاب تاندونها نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند.
آرتروز فقط به معنای «ساییده شدن غضروف زانو» نیست. در این بیماری ساختارهای مختلف مفصل از جمله غضروف، استخوان زیر غضروف، رباطها، سینوویوم و حتی عضلات اطراف مفصل میتوانند تحت تأثیر قرار بگیرند.
نکته مهم این است که تشخیص آرتروز به معنی نیاز قطعی به جراحی نیست. در بسیاری از زنان میتوان با ورزش مناسب، تقویت عضلات، کنترل وزن، فیزیوتراپی و در صورت نیاز درمان دارویی، درد و محدودیت حرکتی را تا حد زیادی کنترل کرد.
چرا آرتروز زانو در زنان شایعتر است؟
افزایش سن یکی از مهمترین عوامل خطر آرتروز است، اما مطالعات نشان دادهاند زنان، بهخصوص پس از ۵۰ سالگی، بیشتر از مردان به آرتروز مبتلا میشوند.
نمیتوان یک علت مشخص را مسئول این تفاوت دانست. احتمالاً مجموعهای از عوامل هورمونی، وزن بدن، قدرت عضلات، شکل و نحوه قرارگیری اندام تحتانی، آسیبهای قبلی و زمینه ژنتیکی در افزایش احتمال آرتروز در زنان نقش دارند.
افزایش سن
با افزایش سن، توانایی بافتهای مفصل برای مقابله با آسیبها و ترمیم خود کاهش پیدا میکند؛ به همین دلیل احتمال ایجاد تغییرات آرتروزی بیشتر میشود.
البته آرتروز نتیجه اجتنابناپذیر افزایش سن نیست و همه زنان مسن به آرتروز زانو مبتلا نمیشوند.
یائسگی و تغییرات هورمونی
شیوع آرتروز در زنان پس از یائسگی بیشتر دیده می شود. تغییرات هورمونی این دوران ممکن است بر استخوان، عضلات و سایر بافتهای اطراف مفصل و همچنین نحوه احساس درد تأثیر بگذارد.
با این حال، نباید تصور کرد که یائسگی مستقیماً باعث آرتروز میشود. ارتباط میان هورمونهای زنانه و آرتروز پیچیده است و عوامل دیگری مانند افزایش سن، کاهش توده عضلانی، اضافه وزن و سطح فعالیت نیز نقش دارند.
برای پیشگیری از آرتروز زانو، زنان پس از یائسگی بهتر است بیشتر به حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی و تقویت عضلات پا توجه داشته باشند.
اضافه وزن چه نقشی در آرتروز زانو در زنان دارد؟
اضافه وزن یکی از مهمترین عوامل قابل اصلاح در آرتروز زانو است. افزایش وزن باعث میشود هنگام ایستادن، راه رفتن و بالا رفتن از پله فشار بیشتری به زانو وارد شود.
در زنانی که اضافه وزن یا چاقی دارند، کاهش وزن میتواند به کاهش درد و بهبود عملکرد زانو کمک کند علائم آرتروز را بهبود دهد.
هدف لزوماً کاهش وزن سریع یا رژیمهای سخت نیست. کاهش تدریجی وزن در کنار حفظ توده عضلانی انتخاب منطقیتری است، زیرا عضلات ران و لگن نقش مهمی در حمایت از زانو دارند.
ضعف عضلات اطراف زانو در زنان
عضلات چهارسر ران، پشت ران و اطراف لگن به کنترل و ثبات زانو کمک میکنند. وقتی این عضلات ضعیف باشند، انجام فعالیتهایی مانند بالا رفتن از پله و بلند شدن از صندلی سختتر می شود. به همین دلیل تمرینات تقویتی بخش مهمی از درمان آرتروز زانو هستند.
آسیب قبلی زانو
پارگی رباط صلیبی، آسیب مینیسک، شکستگیهای اطراف زانو و برخی جراحیهای قبلی میتوانند احتمال ایجاد آرتروز در سالهای بعد را افزایش دهند.
برای مثال فردی که سالها قبل در ورزش دچار پارگی رباط یا آسیب شدید مینیسک شده است، ممکن است در سن پایینتری نسبت به افراد دیگر دچار تغییرات آرتروزی شود.
سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی
ژنتیک نیز میتواند در احتمال ابتلا به آرتروز در زنان نقش داشته باشد. داشتن سابقه خانوادگی به معنی ابتلای قطعی نیست، اما میتواند یکی از عوامل خطر در کنار سن، وزن و سابقه آسیب باشد.
آیا پوکی استخوان و آرتروز یکی هستند؟
خیر. این دو بیماری کاملاً متفاوت هستند. در پوکی استخوان، تراکم و استحکام استخوان کاهش پیدا میکند؛ اما در آرتروز، ساختارهای مختلف مفصل از جمله غضروف و استخوان دچار تغییر میشوند.
یک زن ممکن است فقط آرتروز، فقط پوکی استخوان یا هر دو بیماری را بهطور همزمان داشته باشد.
علائم آرتروز زانو در زنان چیست؟
شدت علائم در زنان مختلف یکسان نیست و حتی گاهی میزان تغییرات مشاهدهشده در رادیوگرافی با شدت درد بیمار کاملاً هماهنگ نیست.
مهمترین علائم آرتروز زانو در زنان شامل: درد هنگام راه رفتن و فعالیت، درد هنگام بالا و پایین رفتن از پله، خشکی زانو بعد از استراحت، کاهش دامنه حرکت، تورم خفیف تا متوسط و احساس ساییدگی یا صدای زانو هنگام حرکت است.
خشکی ناشی از آرتروز معمولاً بعد از مدتی بیحرکتی احساس میشود و پس از شروع حرکت ممکن است بهتر شود. NIAMS نیز درد هنگام استفاده از مفصل، خشکی بعد از استراحت، تورم و محدودیت حرکت را از علائم شایع استئوآرتریت در زنان معرفی میکند.
علائم آرتروز پیشرفتهتر در زنان
با پیشرفت بیماری ممکن است بلند شدن از صندلی سخت شود، فاصلهای که فرد میتواند راه برود کاهش پیدا کند، زانو گاهی خالی کند یا تغییر شکل پیدا کند و درد حتی در زمان استراحت یا شب نیز ایجاد شود. وجود این علائم لزوماً به معنی نیاز به جراحی نیست، اما نیاز به ارزیابی دقیقتر دارد.
درد آرتروز زانو دقیقاً کجاست؟
محل درد به قسمتی از مفصل که بیشتر درگیر شده بستگی دارد. برخی بیماران درد را بیشتر در قسمت داخلی زانو احساس میکنند، در حالی که در بعضی دیگر جلوی زانو، اطراف کشکک یا قسمت خارجی مفصل دردناک است.
درد ممکن است هنگام بالا رفتن از پله، بلند شدن از صندلی، راه رفتن طولانی یا پس از فعالیت افزایش پیدا کند. بنابراین فقط از روی محل درد نمیتوان تشخیص قطعی آرتروز داد.
تفاوت آرتروز با سایر دردهای زانو
هر درد طولانی زانو آرتروز نیست. بعضی بیماریهای دیگر نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند.
| مشکل | الگوی معمول علائم |
| آرتروز زانو | درد تدریجی هنگام فعالیت، خشکی پس از استراحت، محدودیت حرکت و گاهی تورم |
| آسیب مینیسک | ممکن است پس از پیچش یا آسیب ایجاد شود؛ درد خط مفصلی، تورم، گیرکردن یا قفل شدن زانو ممکن است دیده شود |
| درد کشکک ـ ران | بیشتر در جلوی زانو و اطراف کشکک؛ معمولاً هنگام پله، اسکات یا نشستن طولانی بیشتر میشود |
| آسیب رباط | اغلب پس از ضربه یا حرکت ناگهانی اتفاق می افتد و همراه با احساس بیثباتی یا خالی کردن است. |
| بیماریهای التهابی | ممکن است همراه با خشکی طولانی صبحگاهی یا درگیری چند مفصل باشند |
برای مثال در آسیب حاد مینیسک، سابقه پیچش زانو و علائمی مانند درد خط مفصلی، تورم یا گیرکردن مفصل میتواند مطرح باشد.
این جدول فقط برای شناخت تفاوتهاست و جای تشخیص پزشکی را نمیگیرد.
آرتروز زانو در زنان جوان
اگرچه آرتروز بیشتر در میانسالی و سالمندی دیده میشود، زنان جوان نیز میتوانند دچار آن شوند. برای آرتروز زانو در جوانی معمولاً پزشک سابقه آسیب ورزشی، پارگی رباط یا مینیسک، شکستگی قبلی، مشکلات ساختاری مفصل، اضافه وزن قابل توجه یا سابقه جراحی زانو را بررسی میکند.
فرض کنید خانمی 35 ساله هنگام دویدن و پله درد زانو دارد. وجود این علائم بهتنهایی نشان نمیدهد که او آرتروز دارد. مشکلات کشکک، تاندونها، مینیسک و حتی بعضی بیماریهای التهابی نیز ممکن است چنین علائمی ایجاد کنند. بنابراین در زنان جوان بهتر است درد مزمن زانو قبل از نسبت دادن آن به آرتروز بررسی شود.
تشخیص آرتروز زانو در زنان
تشخیص معمولاً با شرح حال و معاینه شروع میشود. پزشک درباره محل درد، مدت علائم، فعالیتهایی که درد را بیشتر میکنند، آسیبهای قبلی و بیماریهای زمینهای سؤال میکند.در معاینه نیز دامنه حرکت، تورم، قدرت عضلات، محل حساسیت، وضعیت محور پا و نحوه راه رفتن بررسی میشود.
آیا برای تشخیص آرتروز حتماً MRI لازم است؟
خیر. در بسیاری از بیماران، شرح حال، معاینه و در صورت نیاز رادیوگرافی ساده زانو اطلاعات مناسبی برای ارزیابی اولیه فراهم میکنند. رادیوگرافی ممکن است کاهش فضای مفصلی، تغییرات استخوانی و خارهای استخوانی را نشان دهد، هرچند تغییرات اولیه بیماری ممکن است در عکس ساده دیده نشوند.
MRI برای همه بیماران ضروری نیست. این روش بیشتر زمانی مطرح میشود که پزشک به مشکلات دیگری مانند آسیب مینیسک، رباط یا سایر بافتهای نرم شک داشته باشد. آزمایش خون نیز آرتروز را مستقیماً تشخیص نمیدهد و بیشتر برای بررسی یا رد بیماریهای دیگری مانند آرتریتهای التهابی استفاده میشود.
درمان آرتروز زانو در زنان
یک درمان واحد برای همه بیماران وجود ندارد. برنامه درمانی بر اساس سن، وزن، شدت درد، میزان محدودیت فعالیت، وضعیت عضلات، بیماریهای زمینهای و شدت آسیب مفصل انتخاب میشود. بهطور کلی مسیر درمان میتواند به شکل زیر باشد:
| مرحله | اقدام معمول |
| مرحله اول | آموزش بیمار، اصلاح فعالیتها، ورزش و کنترل وزن |
| مرحله دوم | فیزیوتراپی و برنامه تقویت عضلات |
| مرحله سوم | استفاده از داروهای مناسب در صورت نیاز |
| مرحله چهارم | بررسی تزریق داخل مفصل در بیماران منتخب |
| مرحله پنجم | بررسی جراحی در موارد شدید و مقاوم به درمان |
ورزش و مدیریت وزن از پایههای اصلی درمان آرتروز در زنان هستند که در ادامه درباره ورزش بیشتر توضیح می دهیم.
ورزش برای درمان آرتروز زانو در زنان
استراحت مطلق و کمتحرکی طولانی معمولاً برای آرتروز زانو خوب نیست، زیرا باعث ضعف بیشتر عضلات و کاهش توانایی حرکت میشود. ورزشهای تقویتی، فعالیت هوازی کمفشار و ورزش در آب میتوانند به بهبود درد و عملکرد کمک کنند. سه نمونه حرکت ساده که ممکن است در برنامه توانبخشی بعضی بیماران قرار بگیرند عبارتاند از:
بالا آوردن مستقیم پا: به پشت دراز بکشید، یک زانو را خم کنید و پای دیگر را صاف نگه دارید. پای صاف را بهآرامی چند سانتیمتر بالا بیاورید، چند ثانیه نگه دارید و سپس پایین بیاورید.
صاف کردن زانو در حالت نشسته: روی صندلی بنشینید و بهآرامی ساق پا را بالا بیاورید تا زانو نزدیک به حالت صاف قرار گیرد. چند ثانیه نگه دارید و سپس پایین بیاورید.
پیادهروی یا دوچرخه ثابت با شدت کم: در بسیاری از بیماران فعالیت هوازی کمفشار قابل تحملتر از فعالیتهایی مانند دویدن است.
تعداد تکرار و شدت تمرین باید متناسب با وضعیت هر فرد تعیین شود. اگر حرکتی باعث افزایش قابل توجه درد یا تورم شد، بهتر است ادامه آن بدون ارزیابی متخصص یا فیزیوتراپیست انجام نشود.
چه کارهایی ممکن است علائم آرتروز زانو در زنان را بدتر کنند؟
هدف این نیست که بیمار تمام فعالیتهای روزمره را کنار بگذارد. محدودیت بیش از حد میتواند خودش باعث ضعف عضلات شود.
با این حال، فعالیتهایی که بار زیادی به زانو وارد میکنند یا بهصورت ناگهانی حجم فعالیت را افزایش میدهند ممکن است علائم را تشدید کنند.اگر آرتروز زانو دارید از انجام فعالیت های زیر خودداری کنید:
- دویدن یا پریدن سنگین
- اسکات عمیق و مکرر
- بالا و پایین رفتن بسیار زیاد از پله،
- حمل بار سنگین
- شروع ناگهانی یک برنامه ورزشی شدید
میزان تحمل افراد متفاوت است؛ بنابراین بهجای ممنوع کردن کامل یک فعالیت، بهتر است شدت و حجم آن براساس علائم تنظیم شود.
داروهای آرتروز زانو در زنان
داروها بیشتر برای کنترل علائم استفاده میشوند و بیماری را بهطور کامل از بین نمیبرند. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی موضعی یا خوراکی میتوانند در بعضی بیماران به کاهش درد کمک کنند. راهنماهای AAOS و ACR نیز NSAIDهای موضعی و خوراکی را در صورت مناسب بودن شرایط بیمار از گزینههای درمانی میدانند.
در بعضی بیماران ممکن است داروهای مسکن دیگری مانند استامینوفن نیز مطرح شوند، اما انتخاب دارو باید براساس سن، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی فرد باشد.
داروهای ضدالتهاب خوراکی برای همه مناسب نیستند و ممکن است بر معده، کلیه، فشار خون یا سیستم قلبیعروقی اثر بگذارند. بنابراین مصرف طولانیمدت و خودسرانه آنها توصیه نمیشود.
تزریق زانو برای آرتروز زنان
تزریق داخل مفصل برای همه بیماران ضروری نیست و معمولاً در شرایط مشخص انجام میشود.
| نوع تزریق | نکته مهم |
| کورتیکواستروئید | میتواند در بعضی بیماران باعث کاهش کوتاهمدت درد شود |
| PRP | نتایج مطالعات یکسان نیست و پاسخ بیماران متفاوت است |
| هیالورونیک اسید | شواهد و توصیه درباره استفاده روتین آن یکسان نیست |
تزریق کورتیکواستروئید میتواند برای تسکین کوتاهمدت علائم در برخی بیماران مورد استفاده قرار گیرد. هیچکدام از این تزریقها تضمین نمیکنند که آرتروز برای همیشه از بین برود. انتخاب نوع تزریق باید براساس شرایط بیمار، شدت بیماری و شواهد موجود انجام شود.
چه زمانی تعویض مفصل زانو در زنان مطرح میشود؟
بسیاری از بیماران مبتلا به آرتروز هیچوقت به تعویض مفصل زانو نیاز پیدا نمیکنند. جراحی بیشتر زمانی انجام میشود که آسیب مفصل شدید باشد و با وجود درمان مناسب، بیمار همچنان مشکلات قابل توجهی مانند درد مداوم، اختلال جدی در راه رفتن، مشکل در انجام فعالیتهای روزمره یا کاهش محسوس کیفیت زندگی داشته باشد.
درد شدید هنگام راه رفتن یا استراحت، محدودیت زیاد فعالیت، اختلال خواب بر اثر درد و پاسخ ناکافی به درمانهای غیرجراحی میتوانند از عواملی باشند که باعث بررسی گزینه جراحی شوند.
تصمیم برای تعویض مفصل زانو تنها بر اساس عکس رادیولوژی گرفته نمیشود. شدت علائم، میزان محدودیت زندگی و شرایط عمومی بیمار نیز اهمیت دارند. NIAMS نیز جراحی را بیشتر برای بیمارانی مطرح میکند که آسیب مفصل گسترده است و سایر درمانها کمک کافی نکردهاند.
چه زمانی برای درد زانو به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر درد زانو چند هفته ادامه دارد، مرتب عود میکند یا فعالیتهای روزانه مانند راه رفتن، پله و بلند شدن از صندلی را محدود کرده است، بهتر است علت آن بررسی شود.
اگر علائمی مانند: تورم شدید و ناگهانی زانو، قرمزی و گرمی قابل توجه، تب، ناتوانی در تحمل وزن روی پا، قفل شدن واقعی زانو یا درد شدید پس از ضربه وجود داشته باشد مراجعه سریعتر اهمیت بیشتری دارد. این علائم همیشه ناشی از آرتروز نیستند و ممکن است نیاز به بررسی علت دیگری داشته باشند.
پیشگیری از آرتروز زانو در زنان
همه عوامل خطر قابل کنترل نیستند؛ برای مثال نمیتوان سن یا زمینه ژنتیکی را تغییر داد. با این حال میتوان احتمال برخی مشکلات زانو را کاهش داد یا روند محدود شدن عملکرد را بهتر مدیریت کرد.
حفظ وزن مناسب، فعالیت منظم، تقویت عضلات ران و لگن، درمان مناسب آسیبهای زانو، افزایش تدریجی شدت ورزش و پرهیز از بیتحرکی طولانی اهمیت زیادی دارد. انتخاب کفش راحت و مناسب فعالیت نیز میتواند به انجام فعالیت بدنی با فشار کمتر و ایمنی بیشتر کمک کند.
یک مثال ساده از روند درمان
فرض کنید خانمی 57 ساله هنگام بالا رفتن از پله و بلند شدن از صندلی درد دارد و بعد از نشستن طولانی زانویش خشک میشود. پزشک پس از شرح حال و معاینه ممکن است در صورت نیاز رادیوگرافی درخواست کند. اگر آرتروز خفیف تا متوسط باشد، معمولاً درمان با اصلاح فعالیت، ورزش، تقویت عضلات و کنترل وزن شروع میشود.
اگر درد همچنان آزاردهنده باشد، بسته به شرایط بیمار ممکن است درمان دارویی، فیزیوتراپی یا برخی درمانهای دیگر اضافه شوند. تنها در صورتی که بیماری شدید باشد و درمانهای غیرجراحی نتوانند درد و محدودیت عملکرد را به اندازه کافی کنترل کنند، گزینههای جراحی بررسی میشوند. بنابراین آرتروز الزاماً مسیری مستقیم به سمت تعویض مفصل نیست.
جمعبندی
آرتروز زانو در زنان یکی از علل شایع درد و محدودیت حرکتی زانو، بهخصوص در میانسالی و سالمندی است. افزایش سن، اضافه وزن، سابقه آسیب زانو، ضعف عضلات و عوامل ژنتیکی میتوانند احتمال بروز بیماری را افزایش دهند و شیوع آن در زنان پس از ۵۰ سالگی بیشتر میشود.
وجود درد زانو بهتنهایی برای تشخیص آرتروز کافی نیست. محل و نوع درد، معاینه، سابقه بیمار و در صورت نیاز تصویربرداری به پزشک کمک میکنند تا آرتروز از مشکلات دیگری مانند آسیب مینیسک یا درد کشکک افتراق داده شود.
برای بسیاری از زنان، درمان با فعالیت بدنی مناسب، تقویت عضلات، کنترل وزن و درمانهای غیرجراحی آغاز میشود. جراحی معمولاً زمانی مطرح خواهد شد که بیماری شدید باشد و درد و محدودیت حرکتی با روشهای مناسب دیگر کنترل نشوند.
اگر درد زانو مداوم شده یا فعالیتهایی مانند پیادهروی، پله و بلند شدن از صندلی را محدود کرده است، مراجعه به متخصص ارتوپدی میتواند به مشخص شدن علت درد و انتخاب درمان مناسب کمک کند.
سوالات متداول درباره آرتروز زانو در زنان
آرتروز زانو در زنان از چه سنی شروع میشود؟
آرتروز میتواند در سنین مختلف ایجاد شود، اما احتمال آن با افزایش سن بیشتر میشود و در زنان بعد از حدود ۵۰ سالگی شیوع بیشتری دارد. زنان جوان معمولاً باید از نظر عواملی مانند آسیب قبلی زانو یا مشکلات ساختاری نیز بررسی شوند.
آیا یائسگی باعث آرتروز زانو میشود؟
یائسگی بهتنهایی علت قطعی آرتروز نیست. تغییرات هورمونی این دوره ممکن است همراه با سایر عوامل در افزایش احتمال یا شدت علائم نقش داشته باشند.
بهترین درمان آرتروز زانو در زنان چیست؟
یک درمان واحد برای همه وجود ندارد. ورزش و تقویت عضلات، کنترل وزن در افراد دارای اضافه وزن و اصلاح فعالیتها از پایههای درمان هستند و براساس وضعیت فرد ممکن است فیزیوتراپی، دارو، تزریق یا جراحی نیز مطرح شود.
آیا پیادهروی برای آرتروز زانو خوب است؟
برای بسیاری از افراد، پیادهروی کنترلشده یک فعالیت کمفشار و مناسب است. مقدار و شدت آن باید با شرایط زانو هماهنگ شود. اگر پیادهروی باعث افزایش قابل توجه درد یا تورم میشود، برنامه فعالیت باید بررسی شود.
آیا بالا رفتن از پله برای آرتروز زانو مضر است؟
بالا رفتن از پله فشار بیشتری نسبت به راه رفتن معمولی به زانو وارد میکند و ممکن است درد برخی بیماران را بیشتر کند، اما معمولاً لازم نیست پله برای همه بیماران کاملاً ممنوع شود. تعداد دفعات و نحوه استفاده باید متناسب با شدت علائم باشد.
آیا آرتروز زانو باعث لنگیدن میشود؟
در مراحل شدیدتر، درد، محدودیت حرکت، ضعف عضلات یا تغییر شکل مفصل ممکن است باعث تغییر نحوه راه رفتن و لنگیدن شود. اگر تغییر واضح در راه رفتن ایجاد شده است، بهتر است بیمار ارزیابی شود.
آیا آرتروز زانو در زنان ارثی است؟
عوامل ژنتیکی میتوانند در احتمال ابتلا نقش داشته باشند، اما داشتن سابقه خانوادگی به معنی ابتلای حتمی نیست.
برای آرتروز زانو چه ورزشهایی مناسب نیست؟
هیچ فهرست ثابتی برای همه بیماران وجود ندارد. فعالیتهای پرفشار، پرشهای مکرر، دویدن شدید یا اسکات عمیق ممکن است در برخی بیماران علامتدار باعث افزایش درد شوند. برنامه تمرینی بهتر است براساس شدت بیماری و توانایی فرد تنظیم شود.
آیا آرتروز زانو درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر درمانی که بتواند در همه بیماران تغییرات آرتروز را بهطور کامل از بین ببرد وجود ندارد، اما با درمان مناسب میتوان درد را کاهش داد، قدرت و حرکت زانو را بهتر کرد و فعالیتهای روزمره را برای مدت طولانی حفظ کرد.
منابع:
- https://www.niams.nih.gov/health-topics/osteoarthritis
- https://www.nia.nih.gov/health/osteoarthritis/osteoarthritis
- https://oarsi.org/education/oarsi-guidelines
- https://oarsi.org/which-treatment-best-my-osteoarthritis
