تهران، سعادت آباد، میدان کاج، سرو غربی، نرسیده به چهارراه شهرداری، پلاک 45​​​​​​​ طبقه دوم

En
Ar

|​​​​​​​

تماس با ما
دکتر طاهری اعظم

راه‌های مراقبت از زانو و حفظ سلامت آن

شاید تا زمانی که زانوهایتان درد نگیرند، چندان به مراقبت از آن‌ها فکر نکنید. اما کافی است هنگام پایین آمدن از پله، بلند شدن از صندلی یا نشستن روی زمین کمی درد احساس کنید تا متوجه شوید زانوها چقدر در انجام کارهای روزمره نقش دارند.

برای مراقبت از زانو لازم نیست ورزشکار حرفه‌ای باشید یا تجهیزات خاصی بخرید. پیاده‌روی منظم، تقویت عضلات پا، حفظ وزن مناسب و تغییر چند عادت روزمره می‌توانند به حفظ سلامت این مفصل کمک کنند.

بهترین راه مراقبت از زانو، فعال ماندن بدون وارد کردن فشار بیش از حد به مفصل است. اگر زانوهایتان سالم هستند، با رعایت چند نکته می‌توانید به حفظ قدرت و انعطاف‌پذیری آن‌ها کمک کنید. اگر هم گاهی زانودرد خفیفی دارید، بهتر است بدانید کدام فعالیت‌ها برایتان مناسب‌اند و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید.

 

راه های مراقبت از زانو


چرا مراقبت از مفصل زانو اهمیت دارد؟


زانو یکی از پرکارترین مفاصل بدن است. هنگام راه رفتن، دویدن، نشستن و بلند شدن، وزن بدن و فشار ناشی از حرکت از این مفصل عبور می‌کند. درون زانو، غضروف‌ها سطح استخوان‌ها را می‌پوشانند و کمک می‌کنند مفصل هنگام حرکت به‌نرمی کار کند. رباط‌ها به ثابت ماندن زانو کمک می‌کنند و عضلات اطراف آن نیز در کنترل حرکات و تحمل فشار نقش دارند.

با افزایش سن، اضافه‌وزن، آسیب‌های ورزشی یا ضعیف شدن عضلات، احتمال بروز مشکلات زانو بیشتر می‌شود. البته این به معنای آن نیست که زانوها با بالا رفتن سن حتماً آسیب می‌بینند. مراقبت صحیح از زانو می‌تواند به حفظ قدرت عضلات، بهتر شدن حرکت مفصل، کاهش خطر بعضی آسیب‌ها و انجام راحت‌تر فعالیت‌های روزانه کمک کند.


۱۲ راهکار کاربردی برای مراقبت از زانو


اگر بخواهید از همین امروز مراقبت از زانوهایتان را شروع کنید، سه کار بیشترین اهمیت را دارند: فعالیت بدنی منظم، تقویت عضلات پا و حفظ وزن مناسب. سایر توصیه‌ها نیز کمک می‌کنند هنگام انجام کارهای روزمره فشار اضافی به زانو وارد نکنید.


۱. هر روز کمی پیاده‌روی کنید

پیاده‌روی یکی از ساده‌ترین ورزش‌ها برای حفظ سلامت زانو است. این فعالیت به حرکت مفصل، تقویت عضلات پا و کنترل وزن کمک می‌کند. اگر مدت زیادی ورزش نکرده‌اید، می‌توانید با روزانه 10 تا 15 دقیقه پیاده‌روی روی مسیر صاف شروع کنید. وقتی بدنتان به این فعالیت عادت کرد، به‌تدریج مدت آن را افزایش دهید.

برای بیشتر بزرگسالان، هدف عمومی انجام حداقل 150 دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته است؛ برای مثال ۳۰ دقیقه پیاده‌روی نسبتاً تند در پنج روز هفته. البته لازم نیست از همان ابتدا به این مقدار برسید. 

اگر هنگام پیاده‌روی زانویتان درد می‌گیرد، مسیر کوتاه‌تر و سرعت کمتری انتخاب کنید. اگر درد بیشتر می‌شود یا پس از فعالیت همچنان ادامه دارد، برنامه ورزشی باید تغییر کند و ممکن است به بررسی پزشکی نیاز داشته باشید.


۲. عضلات اطراف زانو را تقویت کنید


عضلات ران، باسن و ساق پا به کنترل حرکت زانو کمک می‌کنند. وقتی این عضلات قوی باشند، انجام فعالیت‌هایی مانند بلند شدن از صندلی، راه رفتن و بالا رفتن از پله راحت‌تر می‌شود.

برای تقویت زانو همیشه به دستگاه بدنسازی نیاز ندارید. حرکت‌هایی مانند بالا آوردن پای صاف، بلند شدن از صندلی و بالا بردن پاشنه پا را می‌توان در خانه انجام داد. بهتر است تمرین‌های تقویتی را حداقل دو روز در هفته انجام دهید و میان تمرین‌های سنگین عضلات مشابه، فرصت کافی برای استراحت در نظر بگیرید.

در ادامه مقاله، سه تمرین ساده برای تقویت عضلات اطراف زانو آموزش داده شده است:


۳. وزن خود را در محدوده مناسب نگه دارید


اگر اضافه‌وزن دارید، زانوها هنگام راه رفتن، بالا رفتن از پله و انجام بعضی فعالیت‌های روزمره باید فشار بیشتری را تحمل کنند. کاهش تدریجی وزن اضافی می‌تواند به کمتر شدن فشار واردشده به مفصل و کاهش درد در بعضی افراد، به‌ویژه مبتلایان به آرتروز زانو، کمک کند.

برای این کار نیازی به رژیم‌های سخت و کاهش وزن سریع نیست. اصلاح عادت‌های غذایی، پیاده‌روی متناسب با توان بدنی و فعالیت منظم معمولاً انتخاب‌های بهتری هستند. اگر وزن مناسبی دارید، نیازی نیست برای محافظت از زانو وزن بیشتری کم کنید. در این شرایط، حفظ قدرت عضلات و فعالیت بدنی اهمیت بیشتری دارد.

 

کنترل وزن برای مراقبت از زانو


۴. کفش مناسب بپوشید


کفش نامناسب ممکن است راه رفتن را دشوار کند و باعث ناراحتی پا یا زانو شود. هنگام انتخاب کفش به چند نکته توجه کنید:

  • اندازه کفش با پای شما هماهنگ باشد و انگشتان در آن فضای کافی داشته باشند.
  • هنگام راه رفتن احساس راحتی کنید.
  • کف کفش روی زمین لیز نخورد.
  • کفش متناسب با فعالیت شما باشد؛ مثلاً برای پیاده‌روی طولانی از کفش راحت و مناسب این کار استفاده کنید.

لازم نیست همه افراد کفش طبی یا کفی مخصوص بخرند. کفی طبی برای بعضی مشکلات پا و زانو کاربرد دارد، اما استفاده از آن برای همه ضروری نیست.


۵. مدت طولانی در یک وضعیت ننشینید

اگر بیشتر روز پشت میز می‌نشینید، ممکن است بعد از بلند شدن احساس خشکی زانو داشته باشید. برای جلوگیری از این حالت، بهتر است هر 30 تا ۶۰ دقیقه از جای خود بلند شوید، چند قدم راه بروید یا پاهایتان را حرکت دهید.

هنگام نشستن روی صندلی، کف پاها را روی زمین قرار دهید و ارتفاع صندلی را طوری تنظیم کنید که زانوها در وضعیت راحتی باشند. نشستن روی زمین، چهارزانو یا دوزانو برای همه افراد ممنوع نیست اما اگر این حالت‌ها باعث درد یا خشکی زانو می‌شوند، مدت نشستن را کمتر کنید یا از صندلی استفاده کنید.

اگر هنگام بلند شدن از زمین مشکل دارید، بهتر است از یک تکیه‌گاه محکم کمک بگیرید و از حرکات ناگهانی خودداری کنید.


۶. هنگام بالا و پایین رفتن از پله مراقب باشید


بالا و پایین رفتن از پله بخشی طبیعی از زندگی است و به‌خودی‌خود باعث خراب شدن زانوی سالم نمی‌شود. با این حال، اگر عضلات ران ضعیف باشند یا زانو درد داشته باشد، پله رفتن ممکن است دشوار شود.

برای مراقبت از زانو هنگام استفاده از پله، عجله نکنید، در صورت نیاز نرده را بگیرید و از حمل بار سنگین خودداری کنید.

اگر یک زانویتان درد دارد و مجبورید از پله استفاده کنید، در بعضی شرایط می‌توانید هنگام بالا رفتن ابتدا پای سالم‌تر و هنگام پایین آمدن ابتدا پای دردناک را روی پله بعدی بگذارید و هر بار دو پا را کنار هم قرار دهید. این روش باید با شرایط شما سازگار باشد و در صورت ناپایداری زانو، بهتر است از متخصص ارتوپد راهنمایی بگیرید.

اگر پایین آمدن از پله مرتب باعث درد می‌شود، فقط به تغییر روش پله رفتن اکتفا نکنید؛ تقویت عضلات و بررسی علت درد نیز اهمیت دارد.

 

اصول بالا رفتن از پله برای مراقبت از زانو

 


۷. قبل از ورزش بدن خود را گرم کنید


شروع ناگهانی ورزش سنگین، به‌خصوص بعد از مدت طولانی بی‌تحرکی، ممکن است احتمال آسیب را افزایش دهد. قبل از ورزش، حدود ۵ تا 10 دقیقه پیاده‌روی آرام یا رکاب زدن سبک انجام دهید. سپس شدت فعالیت را به‌آرامی افزایش دهید.

برای مثال، اگر قصد دویدن دارید، بهتر است ابتدا چند دقیقه راه بروید و بعد سرعت خود را بیشتر کنید. بعد از ورزش نیز می‌توانید حرکات کششی ملایم برای عضلات ران و ساق پا انجام دهید. هنگام کشش باید احساس کشیدگی ملایم داشته باشید، نه درد شدید.


۸. شدت ورزش را به‌تدریج افزایش دهید


فرض کنید چند ماه ورزش نکرده‌اید و ناگهان تصمیم می‌گیرید هر روز یک ساعت بدوید. حتی اگر زانوهایتان سالم باشند، این افزایش ناگهانی فعالیت ممکن است باعث درد و آسیب شود.

برای مراقبت از زانو، بهتر است مدت، سرعت و شدت تمرین را متناسب با آمادگی بدنی افزایش دهید. اگر تازه ورزش را شروع کرده‌اید، لازم نیست هر جلسه نسبت به جلسه قبل سخت‌تر تمرین کنید. به بدن فرصت دهید به فعالیت جدید عادت کند.

همچنین بین تمرین‌های سنگین، زمان کافی برای استراحت و آماده شدن عضلات برای تمرین بعدی در نظر بگیرید.


۹. هنگام بلند کردن وسایل سنگین مراقب باشید


بلند کردن وسایل سنگین با وضعیت نامناسب بدن می‌تواند فشار زیادی به عضلات و مفاصل وارد کند. اگر لازم است وسیله‌ای را از روی زمین بردارید، تا حد امکان آن را نزدیک بدن نگه دارید و از چرخاندن ناگهانی زانو زیر بار سنگین خودداری کنید.

هنگام برداشتن وسیله، زانو و لگن را به اندازه‌ای خم کنید که راحت هستید و از عضلات پا و باسن کمک بگیرید. لازم نیست برای برداشتن هر وسیله‌ای کاملاً چمباتمه بزنید. مهم این است که حرکت را با کنترل انجام دهید و وزن جسم بیشتر از توان شما نباشد.

اگر وسیله خیلی سنگین است، بهتر است آن را به چند قسمت تقسیم کنید یا از فرد دیگری کمک بگیرید.


۱۰. ورزش‌های کم‌فشار را در برنامه خود قرار دهید


اگر دویدن یا پریدن باعث زانودرد می‌شود، می‌توانید فعالیت‌هایی را انتخاب کنید که ضربه کمتری به زانو وارد می‌کنند. شنا، راه رفتن در آب، دوچرخه ثابت و پیاده‌روی روی سطح صاف از گزینه‌های مناسب برای بسیاری از افراد هستند.

این فعالیت‌ها به حفظ تحرک و قدرت عضلات کمک می‌کنند و معمولاً فشار ناشی از پرش و فرود را ندارند. البته انتخاب ورزش باید با وضعیت زانو هماهنگ باشد. برای مثال، حتی دوچرخه ثابت هم اگر با مقاومت زیاد یا تنظیم نامناسب صندلی استفاده شود، ممکن است باعث ناراحتی شود.


۱۱. به درد زانو بی‌توجه نباشید


احساس خستگی یا گرفتگی خفیف عضلات پس از شروع ورزش جدید معمولاً طبیعی است، اما درد مفصل زانو موضوع متفاوتی است.

اگر هنگام تمرین درد خفیفی احساس می‌کنید که با کاهش شدت فعالیت بهتر می‌شود و بعد از ورزش تشدید نمی‌شود، ممکن است بتوانید با فعالیت سبک‌تر ادامه دهید.

اما اگر درد به‌تدریج بیشتر می‌شود، زانو ورم می‌کند یا احساس می‌کنید مفصل خالی می‌کند، تمرین را متوقف کنید و برای بررسی مشکل اقدام کنید.

همچنین اگر روز بعد از ورزش، درد زانویتان به‌طور واضح بیشتر شده یا راه رفتن برایتان دشوارتر است، احتمالاً شدت تمرین برای شرایط فعلی شما زیاد بوده است.

نکته مهم این است که برای محافظت از زانو نباید درد را تحمل کنید، اما بی‌تحرکی کامل و طولانی‌مدت هم معمولاً راه مناسبی نیست. 
 

۱۲. تغذیه سالم را جدی بگیرید


تغذیه مناسب به حفظ سلامت عضلات، استخوان‌ها و کنترل وزن کمک می‌کند. اما هیچ غذا یا مکملی وجود ندارد که به‌تنهایی از تمام مشکلات زانو جلوگیری کند یا غضروف آسیب‌دیده را دوباره بسازد.برای مراقبت از زانو بهتر است رژیم غذایی متنوعی داشته باشید. برای مثال:

  • شیر، ماست و پنیر از منابع کلسیم هستند.
  • تخم‌مرغ، ماهی، مرغ و حبوبات به تأمین پروتئین موردنیاز عضلات کمک می‌کنند.
  • میوه‌ها و سبزیجات بخشی از یک رژیم غذایی سالم هستند.
  • ماهی‌های چرب و بعضی غذاهای غنی‌شده می‌توانند به تأمین ویتامین D کمک کنند.
  • خوراکی‌هایی مانند ژلاتین، پای مرغ یا مکمل‌های کلاژن گاهی برای تقویت زانو تبلیغ می‌شوند، اما شواهد کافی برای این ادعا که مصرف آن‌ها غضروف آسیب‌دیده را بازسازی می‌کند، وجود ندارد
  • اگر کمبود ویتامین D یا مشکل تغذیه‌ای دارید، بهتر است درباره نیاز به مکمل با پزشک مشورت کنید.
     

برنامه ساده هفتگی برای مراقبت از زانو


اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، برنامه زیر می‌تواند نمونه‌ای برای افراد کم‌تحرک با زانوهای سالم باشد.

 

روز    فعالیت پیشنهادی
شنبه    1۵ دقیقه پیاده‌روی آرام
یکشنبه    1۵ دقیقه پیاده‌روی و تمرین‌های تقویت زانو
دوشنبه    15 تا 20 دقیقه پیاده‌روی
سه‌شنبه    استراحت از تمرین سنگین و انجام فعالیت‌های سبک روزانه
چهارشنبه   15 دقیقه پیاده‌روی و تمرین‌های تقویت زانو
پنجشنبه    ۲۰ دقیقه پیاده‌روی یا دوچرخه ثابت سبک
جمعه    پیاده‌روی سبک یا فعالیت تفریحی متناسب با توان بدن

 

این جدول فقط یک برنامه شروع است و لزوماً میزان فعالیت توصیه‌شده برای سلامت عمومی را به‌طور کامل تأمین نمی‌کند.

اگر چند هفته برنامه را بدون مشکل انجام دادید، می‌توانید به‌تدریج مدت پیاده‌روی را افزایش دهید و به هدف حداقل 150 دقیقه فعالیت متوسط در هفته نزدیک شوید. تمرین‌های تقویتی نیز بهتر است در برنامه هفتگی باقی بمانند.


مراقبت از زانو در سنین مختلف


زانوها در تمام سنین به حرکت و تقویت عضلات نیاز دارند، اما بعضی نکات در دوره‌های مختلف زندگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

 

گروه سنی    مهم‌ترین نکات مراقبتی
نوجوانان و جوانان    یادگیری روش صحیح ورزش، گرم کردن بدن و پیشگیری از آسیب‌های ورزشی
۳۰ تا ۴۰ سال    حفظ فعالیت منظم، تقویت عضلات پا و جلوگیری از نشستن طولانی
۴۰ تا ۶۰ سال    کنترل وزن، حفظ قدرت عضلات و بررسی دردهای تکرارشونده
بالای ۶۰ سال    تمرین‌های قدرتی و تعادلی، پیشگیری از زمین خوردن و حفظ توان راه رفتن

 

افزایش سن به معنای کنار گذاشتن ورزش نیست. حتی در سالمندی نیز پیاده‌روی، تمرین‌های قدرتی و فعالیت‌های متناسب با توان فرد می‌توانند به حفظ استقلال و حرکت کمک کنند.


برای مراقبت از زانو چه کارهایی را نباید انجام دهیم؟


بعضی عادت‌ها ممکن است باعث افزایش ناراحتی زانو شوند، به‌خصوص اگر عضلات ضعیفی داشته باشید یا قبلاً دچار آسیب شده باشید.

  • تحمل درد هنگام ورزش: اگر درد مرتب بیشتر می‌شود، تمرین را به همان شکل ادامه ندهید.
  • شروع ناگهانی ورزش سنگین: بعد از مدت طولانی بی‌تحرکی، فعالیت را به‌تدریج افزایش دهید.
  • بی‌تحرکی طولانی: برای محافظت از زانو، تمام فعالیت‌های روزانه را کنار نگذارید.
  • نشستن طولانی در وضعیت دردناک: اگر نشستن دوزانو یا چهارزانو باعث ناراحتی می‌شود، وضعیت خود را تغییر دهید.
  • استفاده خودسرانه از دارو و مکمل: برای پیشگیری از زانودرد، بدون دلیل مشخص داروهای ضدالتهاب یا مکمل‌های مختلف مصرف نکنید.

به خاطر داشته باشید که حرکت‌هایی مانند چمباتمه زدن، بالا رفتن از پله یا دویدن برای تمام افراد ممنوع نیستند. وضعیت زانو، سابقه آسیب و میزان فشار واردشده اهمیت بیشتری دارند.


پرسش‌های رایج درباره مراقبت از زانو


آیا پیاده‌روی برای زانو مفید است؟
بله. پیاده‌روی منظم برای بیشتر افراد مفید است و به حفظ تحرک و قدرت عضلات پا کمک می‌کند. اگر زانودرد دارید، بهتر است از مسیر صاف و مدت کوتاه شروع کنید و فعالیت را متناسب با توان خود افزایش دهید.
آیا دویدن باعث خراب شدن زانو می‌شود؟
دویدن لزوماً باعث خراب شدن زانوی سالم نمی‌شود. میزان فعالیت، آمادگی بدنی، آسیب‌های قبلی و افزایش تدریجی شدت تمرین اهمیت دارند. اگر هنگام دویدن مرتب زانودرد دارید، بهتر است علت آن بررسی شود.
آیا بالا رفتن از پله برای زانو ضرر دارد؟
خیر. پله رفتن به‌خودی‌خود باعث آسیب زانوی سالم نمی‌شود. با این حال، در بعضی بیماری‌ها یا آسیب‌های زانو ممکن است درد ایجاد کند و لازم باشد شیوه یا میزان فعالیت تغییر کند.
آیا نشستن چهارزانو برای زانو ضرر دارد؟
برای همه افراد خیر. اگر زانوهایتان سالم هستند و هنگام چهارزانو نشستن احساس درد یا ناراحتی ندارید، معمولاً نیازی به حذف کامل این وضعیت نیست. اما اگر باعث درد، خشکی یا محدودیت حرکت می‌شود، بهتر است مدت آن را کاهش دهید.


آیا زانوبند برای مراقبت از زانو لازم است؟
افرادی که زانوهای سالمی دارند، معمولاً برای فعالیت‌های معمول روزانه به زانوبند نیاز ندارند. زانوبند برای بعضی بیماری‌ها یا آسیب‌های زانو ممکن است مفید باشد، اما نوع و مدت استفاده باید با مشکل فرد هماهنگ باشد.
روزانه چند دقیقه برای مراقبت از زانو ورزش کنیم؟
اگر تازه فعالیت را شروع کرده‌اید، حتی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیاده‌روی می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد. به‌تدریج می‌توانید مدت فعالیت را بیشتر کنید. برای سلامت عمومی، به بزرگسالان حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته و حداقل دو روز تمرین تقویت عضلات توصیه می‌شود.

سخن پایانی


مراقبت از زانو از عادت‌های ساده روزانه شروع می‌شود. پیاده‌روی منظم، تقویت عضلات ران و باسن، حفظ وزن مناسب و جلوگیری از فشارهای ناگهانی می‌توانند به سالم ماندن این مفصل کمک کنند.

قرار نیست برای محافظت از زانو، ورزش یا فعالیت‌های موردعلاقه خود را کنار بگذارید. بهتر است بدن خود را به‌تدریج قوی‌تر کنید و شدت فعالیت را متناسب با توان جسمی‌تان افزایش دهید.

اگر با وجود رعایت این نکات همچنان دچار درد، تورم یا محدودیت حرکت هستید، مراجعه به متخصص ارتوپدی می‌تواند به شناسایی علت مشکل و انتخاب درمان مناسب کمک کند.

منابع:

  • https://orthoinfo.aaos.org/en/recovery/knee-conditioning-program/
  • https://orthoinfo.aaos.org/en/staying-healthy/knee-exercises/
  • https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/adults.html
  • https://www.nhs.uk/symptoms/knee-pain/
  • https://www.nhsinform.scot/illnesses-and-conditions/muscle-bone-and-joints/leg-and-foot-problems-and-conditions/knee-problems/

 

نوشته‌های ویژه

آخرین نوشته‌ها

نویسنده: دکتر افشین طاهری اعظم

دکتر افشین طاهری اعظم متخصص ارتوپدی

دکتر افشین طاهری اعظم متخصص ارتوپدی، جراح لگن، هیپ، زانو و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی هستند. ایشان بورد تخصصی ارتوپدی خود را در سال 1383 از دانشگاه علوم پزشکی تهران با کسب رتبه دوم کشوری دریافت کردند و بین سال‌های 1387 تا 1395، دوره‌های فلوشیپ آرتروپلاستی (جراحی با حداقل تهاجم هیپ)، آرتروسکوپی هیپ و جراحی تعویض مجدد هیپ و زانو را در دانشگاه Graz اتریش، دانشگاه MHH آلمان، مرکز OCM مونیخ، اندوکلینیک هامبورگ، دانشگاه توماس جفرسن فیلادلفیا و دانشگاه Magdeburg آلمان گذراندند.